Prowadzenie działalności bez rejestracji jako podatnik VAT to przywilej, z którego korzystają tysiące małych przedsiębiorców w Polsce. Przepis art. 113 ust. 1 ustawy o VAT reguluje tzw. zwolnienie podmiotowe, uzależniając je od osiągniętego poziomu przychodów ze sprzedaży. W pierwszy dzień nowego roku 2026 próg ten wzrośnie do 240 000 zł, co oznacza realną zmianę dla wielu firm działających blisko dotychczasowej granicy. W tym przewodniku znajdziesz konkretne zasady korzystania z tego zwolnienia, aktualne limity oraz warunki, których niespełnienie oznacza obowiązek rejestracji.
Art. 113 ust. 1 ustawy o VAT – czym jest zwolnienie podmiotowe i kogo dotyczy
Regulacja zawarta w art. 113 ust. 1 zwalnia podatników od podatku od towarów i usług na podstawie kryterium przychodowego, a nie rodzaju prowadzonej działalności. To kluczowe rozróżnienie, bowiem o możliwości nierejestrowania się jako czynny podatnik VAT decyduje wyłącznie to, ile przedsiębiorca sprzedał – nie to, co sprzedał.
Warunek podstawowy jest prosty: wartość sprzedaży nie przekroczyła 200 000 zł w poprzednim roku podatkowym. Jeśli ta granica nie została naruszona, podatnik zachowuje prawo do zwolnienia automatycznie, bez składania dodatkowych wniosków. Mechanizm działa na zasadzie kontynuacji – każdy kolejny rok rozliczasz przez pryzmat roku poprzedniego.
Osobna zasada obowiązuje tych, którzy dopiero zaczynają. W pierwszym roku działalności limit nie wynosi pełnych 200 000 zł, lecz jest liczony proporcjonalnie do okresu, w którym firma faktycznie funkcjonowała. Jeśli przedsiębiorca rozpoczął działalność w lipcu, bierze pod uwagę połowę roku, a tym samym odpowiednio niższy próg kwotowy.
Przepis art. 113 ust. 9 ustawy VAT precyzuje natomiast, co dzieje się z czynnościami wykonanymi już po przekroczeniu limitu – podlegają one opodatkowaniu od momentu naruszenia progu, bez możliwości wstecznego objęcia ich zwolnieniem. Ta konsekwencja bywa zaskoczeniem dla przedsiębiorców, którzy nie monitorują bieżącego poziomu przychodów.
Wartość sprzedaży jako próg zwolnienia z VAT – aktualne limity na 2025 i 2026 rok
Przez lata podstawowy próg wynosił 200 000 zł i pozostaje aktualny dla rozliczeń w minionym roku. Wartość sprzedaży osiągnięta w tym okresie decyduje o tym, czy przedsiębiorca zachowa zwolnienie w roku następnym. Mechanizm jest czytelny: jeśli przychód zmieści się w limicie, kolejny rok rozpoczynasz bez VAT.
Na przełomie 2025 i 2026 zacznie obowiązywać wyższy próg – 240 000 zł. Zmiana wynika z nowelizacji przepisów i stanowi dostosowanie do realiów rynkowych, w których inflacja przez kilka lat systematycznie podnosiła nominalne przychody małych firm. Nowy limit daje tym podmiotom realny oddech finansowy.
Obowiązek rejestracji do VAT powstaje w momencie przekroczenia limitu sprzedaży – dosłownie z chwilą, gdy kolejna transakcja powoduje naruszenie progu. Nie ma tu okresu karencji ani możliwości „dokończenia miesiąca” bez konsekwencji. Bieżące śledzenie przychodów to zatem nie opcja, lecz konieczność.
Przy ustalaniu podstawy do zwolnienia nie wszystkie transakcje wchodzą do rachunku. Wewnątrzwspólnotowa sprzedaż towarów na odległość nie wlicza się do limitu przewidzianego dla zwolnienia podmiotowego – podobnie jak sprzedaż na odległość towarów importowanych. Oba typy transakcji podlegają odrębnym regulacjom unijnym i nie powinny wpływać na kalkulację krajowego progu.
Kiedy zmienił się art. 113 ust. 1 ustawy o VAT – historia i nowelizacje
Pierwotny kształt omawianej regulacji sięga momentu wejścia Polski do struktur wspólnoty państw europejskich w 2004 roku, gdy ustawa o podatku od towarów i usług zastąpiła wcześniejsze przepisy. Przez lata norma zawarta w art. 113 ust. 1 była kilkakrotnie modyfikowana, głównie w zakresie wysokości progu przychodowego.
Przez długi czas limit wynosił 150 000 zł, a jego podwyższenie do 200 000 zł nastąpiło na mocy nowelizacji obowiązującej od 2017 roku. Zmiana ta była odpowiedzią na postulaty środowisk przedsiębiorczych, które wskazywały na erozję realnej wartości progu wskutek inflacji. Podniesienie kwoty nie wymagało zmiany konstrukcji całego przepisu – wystarczyła modyfikacja liczby.
Kolejna nowelizacja, podnosząca próg do 240 000 zł, gdy rozpocznie się 2026, wpisuje się w ten sam schemat. Ustawodawca zachował dotychczasową architekturę regulacji, zmieniając jedynie wartość graniczną. Każda zmiana limitu wymaga jednak od przedsiębiorców weryfikacji własnej sytuacji – zwłaszcza tych, którzy przez lata utrzymywali przychody tuż poniżej poprzedniego progu.
Historia zmian tego przepisu pokazuje, że ustawodawca traktuje go jako instrument polityki fiskalnej wobec małych podmiotów, a nie jako sztywną regułę systemową. Kolejne korekty kwotowe są więc prawdopodobne, choć ich termin pozostaje kwestią decyzji politycznej.
Jakie warunki musi spełnić podatnik, aby skorzystać ze zwolnienia z art. 113 ust. 1
Prawo do zwolnienia podmiotowego nie przysługuje każdemu – ustawa VAT wyklucza z niego wprost określone kategorie podatników, niezależnie od poziomu przychodów. Do grupy tej należą m.in. podmioty dokonujące dostaw towarów wymienionych w załączniku nr 12 do ustawy, podatnicy świadczący usługi prawnicze, doradcze oraz jubilerskie, a także ci, którzy dokonują dostaw nowych środków transportu w rozumieniu przepisów ustawy.
Poza wykluczeniami branżowymi podatnik musi spełnić warunek przychodowy. Jego przychody ze sprzedaży w poprzednim roku nie mogły przekroczyć ustawowego limitu – a jeśli działalność trwa krócej niż rok, stosuje się proporcję czasową opisaną we wcześniejszej części tego tekstu. Brak przekroczenia progu to warunek konieczny, ale niewystarczający.
Istotne jest też to, że ze zwolnienia nie może korzystać podatnik, który wcześniej zrezygnował z niego dobrowolnie lub utracił je wskutek przekroczenia limitu – przez pewien czas musi pozostawać czynnym podatnikiem VAT. Powrót do zwolnienia podmiotowego jest możliwy, ale wymaga zachowania określonego okresu karencji i złożenia odpowiedniego zawiadomienia do urzędu skarbowego.
Podatnik spełniający wszystkie warunki nie musi podejmować żadnych aktywnych działań rejestracyjnych w zakresie VAT. Zwolnienie działa z mocy prawa, a jego stosowanie jest prawem, nie obowiązkiem – choć w praktyce większość małych podmiotów uznaje je za korzystne finansowo.
Zwolnienie z VAT art. 113 ust. 1 jest obligatoryjne – co to oznacza w praktyce
Sformułowanie „obligatoryjne” w kontekście tego zwolnienia bywa mylące. Przepis art. 113 ust. 1 przyznaje prawo do nierejestrowania się jako czynny podatnik VAT, jednak podatnik może z niego zrezygnować – składając stosowne zawiadomienie do naczelnika urzędu skarbowego przed początkiem okresu rozliczeniowego, od którego chce rozliczać podatek. Obligatoryjność dotyczy więc tego, że urząd nie może odmówić zwolnienia podmiotowi spełniającemu warunki.
W pierwszym roku działalności gospodarczej zwolnienie jest ściśle powiązane z przewidywaną wartością sprzedaży w proporcji do okresu, w którym firma będzie funkcjonować. Przedsiębiorca sam szacuje swoje przychody i na tej podstawie ocenia, czy mieści się w limicie. Jeśli szacunek okaże się zbyt optymistyczny i faktyczna sprzedaż przekroczy próg, zwolnienie przepada z chwilą naruszenia granicy.
Praktyczna konsekwencja korzystania ze zwolnienia to brak obowiązku wystawiania faktur VAT, brak konieczności składania deklaracji VAT-7 oraz brak prawa do odliczenia podatku naliczonego od zakupów. Ten ostatni element bywa istotny – dla firm z wysokimi kosztami zakupu towarów lub usług rezygnacja ze zwolnienia i rejestracja jako podatnik VAT czynny może okazać się finansowo korzystniejsza.
Najczęściej zadawane pytania
Czy zwolnienie z VAT na podstawie art. 113 ust. 1 dotyczy również usług?
Tak, omawiana regulacja obejmuje zarówno dostawę towarów, jak i świadczenie usług – o ile dany rodzaj usług nie został wprost wyłączony przez ustawę. Wyłączenia dotyczą m.in. usług prawniczych, doradczych, jubilerskich oraz usług ściągania długów, w tym factoringu. Jeśli świadczone usługi nie figurują w katalogu wyłączeń z art. 113 ust. 13 ustawy o podatku od towarów i usług, a przychody mieszczą się w progu 200 000 zł, zwolnienie przysługuje w pełni.
Jak liczyć wartość sprzedaży na terytorium kraju przy ustalaniu progu zwolnienia?
Do limitu wlicza się odpłatną dostawę towarów i odpłatne świadczenie usług na terytorium kraju, z wyłączeniem transakcji wskazanych w art. 113 ust. 2 ustawy. Nie uwzględnia się m.in. wewnątrzwspólnotowej dostawy towarów, sprzedaży wysyłkowej z terytorium kraju ani dostawy towarów i świadczenia usług zwolnionych od podatku na podstawie art. 43 ust. 1. Próg 200 000 zł odnosi się wyłącznie do sprzedaży krajowej w rozumieniu ustawy, dlatego prawidłowe zakwalifikowanie każdej transakcji ma bezpośredni wpływ na kalkulację.
Co się dzieje, gdy podatnik przekroczy limit zwolnienia w trakcie roku podatkowego?
Zwolnienie traci moc z chwilą, gdy wartość transakcji powodującej przekroczenie progu 200 000 zł zostaje wykonana. Opodatkowaniu podlega nadwyżka ponad tę kwotę, wynikająca z tej konkretnej czynności. Podatnik jest zobowiązany do złożenia zgłoszenia rejestracyjnego VAT-R przed dokonaniem pierwszej czynności opodatkowanej, a więc jeszcze przed finalizacją transakcji przekraczającej limit.
Czy hodowla roślin i sprzedaż detalicznych części podlega zwolnieniu z art. 113?
Działalność rolnicza, w tym hodowla roślin, co do zasady może korzystać ze zwolnienia podmiotowego, o ile podatnik nie wybrał ryczałtowego opodatkowania jako rolnik ryczałtowy w rozumieniu art. 2 pkt 19 ustawy. Sprzedaż detaliczna części – np. części maszyn czy urządzeń – nie jest co do zasady wyłączona z zakresu zwolnienia z art. 113 ust. 1, chyba że dotyczy towarów wymienionych w załączniku nr 12 do ustawy (m.in. wyrobów z metali szlachetnych). W każdym przypadku decydujące znaczenie ma to, czy łączna wartość sprzedaży nie przekroczyła progu 200 000 zł.
Artykuł ma charakter wyłącznie informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W konkretnej sprawie skonsultuj się z adwokatem lub radcą prawnym.
