Każdego roku polskie sądy rozpatrują tysiące spraw dotyczących gróźb kierowanych wobec innych ludzi – w miejscu pracy, w internecie, a nawet w relacjach dotyczących współmieszkańców. Artykuł 190 kodeksu karnego penalizuje takie zachowania i przewiduje za nie karę do 2 lat pozbawienia wolności. Przepis ten bywa jednak źle rozumiany, bo nie każda nieprzyjemna zapowiedź spełnia ustawowe znamiona przestępstwa. W tym artykule znajdziesz dokładne omówienie przepisu, warunki odpowiedzialności karnej oraz praktyczne wskazówki dotyczące zgłaszania takich przypadków.
Art. 190 KK definiuje groźbę karalną – czym jest to przestępstwo
Art. 190 KK reguluje odpowiedzialność za groźby karalne i zalicza to zachowanie do przestępstw przeciwko wolności człowieka. Ustawodawca umieścił ten przepis w rozdziale XXIII Kodeksu karnego, poświęconym wolności od strachu i przymusu. Nie chodzi tu o ochronę mienia ani zdrowia – chodzi o prawo każdego człowieka do życia bez lęku przed zapowiedzią nieszczęścia ze strony innej osoby.
Artykuł 190 kodeksu karnego obejmuje trzy rodzaje sankcji: grzywnę, ograniczenie wolności oraz pozbawienie wolności do 2 lat. Wybór kary należy do sądu, który uwzględnia okoliczności czynu, sposób działania sprawcy i skutki wywołane u pokrzywdzonego. Przepis nie przewiduje kary minimalnej, co daje sądowi szeroką swobodę w wymiarze sankcji.
Przestępstwo z art. 190 KK może przybrać bardzo różne formy. Przykłady obejmują zapowiedź zabójstwa, pobicia, podpalenia lub porwania – zarówno wypowiedzianą wprost, jak i sformułowaną w wiadomości tekstowej czy e-mailu. Sprawca może grozić ofierze bezpośrednio albo kierować pogróżkę wyrażającą zamiar wyrządzenia szkody wobec osoby jej bliskiej. Forma przekazu nie ma decydującego znaczenia – liczy się treść i skutek, jaki wywołuje.
Niebezpieczne ostrzeżenie musi dotyczyć popełnienia przestępstwa, a nie dowolnego negatywnego działania – inaczej brakuje podstaw do ścigania. To kluczowe ograniczenie, bo wiele zachowań, które wydają się groźbami, w rzeczywistości nie spełnia ustawowych znamion. Kwalifikacja prawna konkretnego zachowania wymaga zatem analizy wszystkich okoliczności: kontekstu, relacji między stronami i sposobu odbioru przez adresata.
Jakie warunki muszą być spełnione, aby groźba była karalna
Groźba karalna polega na grożeniu popełnieniem przestępstwa na szkodę osoby zagrożonej lub jej bliskich. To pierwszy i podstawowy warunek odpowiedzialności – zapowiedź musi dotyczyć czynu zabronionego przez prawo karne, a nie jakiegokolwiek działania nieprzyjemnego dla adresata. Jeżeli ktoś zapowiada złożenie pozwu cywilnego albo doniesienie do urzędu skarbowego, nie popełnia przestępstwa, bo te działania mieszczą się w sferze uprawnień, a nie czynów zabronionych.
Drugi warunek to wzbudzenie uzasadnionej obawy u pokrzywdzonego. Sąd Najwyższy wielokrotnie podkreślał w swoim orzecznictwie, że obawa musi być uzasadniona obiektywnie – czyli przeciętna osoba w takiej samej sytuacji również powinna się jej obawiać. Sam subiektywny strach pokrzywdzonego nie wystarczy, jednak nie jest też konieczne, by sprawca rzeczywiście zamierzał spełnić swoją zapowiedź.
Zagrożenie dla bezpieczeństwa nie istnieje, gdy dotyczy działań cywilnoprawnych lub wykroczeń. Zapowiedź zwolnienia z pracy, rozwiązania umowy czy zgłoszenia sprawy do sądu cywilnego nie spełnia znamion tego czynu, nawet jeśli adresat odbiera ją jako presję. Podobnie jest w przypadku, gdy ktoś grozi zgłoszeniem wykroczenia drogowego – to nie jest zapowiedź popełnienia przestępstwa, więc art. 190 KK nie znajdzie zastosowania.
Trzeci element to umyślność działania sprawcy. Groźby karalne wymagają, by sprawca działał z zamiarem bezpośrednim lub ewentualnym – musi chcieć wzbudzić strach albo co najmniej godzić się z tym, że jego słowa wywołają taki skutek. W praktyce sądy badają okoliczności całego zdarzenia, ton wypowiedzi, wcześniejsze relacje stron i kontekst sytuacyjny, w którym padły słowa.
Jakie kary grożą za groźby karalne – więzienie i ograniczenie wolności
Sankcja przewidziana przez artykuł 190 kodeksu karnego obejmuje grzywnę, ograniczenie wolności albo pozbawienie wolności do 2 lat. Sąd wybiera rodzaj kary stosownie do okoliczności – w przypadku jednorazowego incydentu bez poważniejszych skutków może orzec grzywnę, natomiast przy działaniu systematycznym lub szczególnie brutalnym sięgnie po karę bezwzględnego więzienia.
Adresatem pogróżki może być zarówno sam pokrzywdzony, jak i osoba mu najbliższa – małżonek, dzieci, rodzice lub rodzeństwo. Ustawodawca celowo rozszerzył zakres ochrony na rodzinę, bo sprawcy często grożą krzywdą bliskim, by wywrzeć presję na właściwej ofierze. Taka konstrukcja przepisu sprawia, że perspektywa nieszczęścia grożąca dziecku pokrzywdzonego jest równie karalna jak niebezpieczne ostrzeżenie skierowane bezpośrednio do niego.
Ściganie groźby karalnej wymaga formalnego wniosku pokrzywdzonego – bez niego postępowanie karne nie zostanie wszczęte. To przestępstwo wnioskowe, co oznacza, że policja ani prokuratura nie mogą działać z urzędu. Wniosek można złożyć w każdym komisariacie lub prokuraturze; pokrzywdzony może go cofnąć, jednak tylko do momentu rozpoczęcia przewodu sądowego.
Zapowiedź zwolnienia z pracy nie stanowi groźby karalnej, nawet jeśli pada w sposób agresywny i wywołuje u pracownika stres. Rozwiązanie stosunku pracy jest uprawnieniem pracodawcy, a nie czynem zabronionym. Skoro zapowiedziane działanie nie jest przestępstwem, brakuje podstawowego znamienia z art. 190 KK i odpowiedzialność karna nie wchodzi w grę.
Jak zgłosić groźby karalne – organy ścigania i procedura ścigania
Gdy padają groźby zabójstwa, pobicia, podpalenia lub porwania, pierwszym krokiem jest zawiadomienie policji lub prokuratury. Możesz to zrobić ustnie – wówczas funkcjonariusz sporządza protokół przyjęcia zawiadomienia – albo pisemnie, składając pismo bezpośrednio w jednostce lub przesyłając je pocztą. Oba sposoby są równoważne prawnie i uruchamiają ten sam tryb postępowania.
Zanim złożysz zawiadomienie, zabezpiecz dowody. Zrzuty ekranu wiadomości, nagrania rozmów, zeznania świadków – to materiały, które mogą zdecydować o wyniku sprawy. Policja może je zabezpieczyć samodzielnie, jednak im więcej dokumentacji przyniesiesz na komisariat, tym sprawniej przebiegnie dochodzenie. Treść wiadomości e-mail czy SMS-ów bywa trudna do odtworzenia po czasie, dlatego działaj szybko.
Wniosek o ściganie sprawcy możesz złożyć razem z zawiadomieniem o podejrzeniu popełnienia przestępstwa albo osobno, w dowolnym późniejszym momencie. Formularz nie jest wymagany – wystarczy pisemne oświadczenie, że żądasz ścigania konkretnej osoby. Jeżeli nie wiesz, kto ci groził, policja ma obowiązek ustalić tożsamość sprawcy w ramach postępowania przygotowawczego.
Po przyjęciu zawiadomienia organy ścigania mają 30 dni na podjęcie decyzji o wszczęciu lub odmowie wszczęcia dochodzenia. Jeśli postanowienie jest odmowne, możesz złożyć zażalenie do prokuratora nadrzędnego, a następnie – w razie podtrzymania decyzji – do sądu. Sądy stosunkowo często uwzględniają takie zażalenia, gdy pokrzywdzony dołącza konkretne dowody potwierdzające zagrożenie dla bezpieczeństwa.
W sprawach dotyczących relacji między bliskimi mieszkańcami lub w środowisku odnoszącym się do współmieszkańców często pojawia się problem wiarygodności zeznań. Każdy dowód – nagranie, wiadomość, zeznanie świadka – ma wówczas szczególną wagę i może przesądzić o tym, czy sąd uzna, że obawa pokrzywdzonego była uzasadniona.
Groźby wobec członków rodziny są karane bardziej surowo – zaostrzony wymiar kary
Kodeks karny przewiduje surowsze traktowanie sprawców, gdy ich działanie wpisuje się w schemat przemocy domowej lub gdy perspektywa nieszczęścia jest elementem znęcania się nad bliską osobą. W takim przypadku prokurator może połączyć zarzut z art. 190 KK z zarzutem z art. 207 KK, który penalizuje znęcanie się fizyczne i psychiczne. Kumulacja zarzutów oznacza wyższy wymiar kary i szersze możliwości stosowania środków zapobiegawczych.
Za groźby kierowane wobec członków rodziny sądy orzekają środki karne wykraczające poza samą sankcję pozbawienia wolności. Możliwe jest nakazanie opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania, zakaz kontaktowania się z pokrzywdzonym czy zakaz zbliżania się na określoną odległość. Środki te sąd może zastosować jeszcze w toku postępowania – na wniosek prokuratora lub z urzędu – co daje pokrzywdzonemu realną ochronę już przed wydaniem wyroku.
Ustawa o przeciwdziałaniu przemocy domowej z 2005 roku (znowelizowana w 2023 roku) wprowadza dodatkowe narzędzia dla organów ścigania. Policja może wydać nakaz natychmiastowego opuszczenia lokalu przez sprawcę, a sąd – zakaz zbliżania się obowiązujący przez czas trwania postępowania. Mechanizm ten działa niezależnie od tego, czy pokrzywdzony złożył wniosek o ściganie za groźby, bo przemoc domowa jest ścigana z urzędu.
Praktyka sądowa pokazuje, że zachowania charakterystyczne dla stosunków między sąsiadami lub w rodzinie są traktowane poważniej niż incydentalne konflikty między obcymi osobami. Sędziowie biorą pod uwagę powtarzalność zachowania, relację między stronami i stopień zależności ofiary od sprawcy. Im bardziej ofiara jest uzależniona – emocjonalnie, finansowo lub mieszkaniowo – tym surowiej sąd ocenia działanie sprawcy i tym wyższą karę wymierza.
Najczęściej zadawane pytania
Czy groźby przez internet podlegają art. 190 KK?
Tak, forma przekazu nie ma znaczenia dla kwalifikacji prawnej czynu. Pogróżki wysyłane przez media społecznościowe, komunikatory czy e-mail podlegają tym samym przepisom co te wypowiedziane bezpośrednio. Sąd Najwyższy w postanowieniu z 2012 roku (sygn. IV KK 196/12) potwierdził, że warunkiem odpowiedzialności jest dotarcie treści do adresata i wzbudzenie uzasadnionej obawy, a nie sposób jej przekazania.
Czy pokrzywdzony musi złożyć wniosek o ściganie sprawcy groźby karalnej?
Tak, przestępstwo z art. 190 § 1 KK jest ścigane wyłącznie na wniosek pokrzywdzonego. Bez tego formalnego dokumentu policja i prokuratura nie mają podstaw do wszczęcia postępowania. Wyjątkiem jest sytuacja, gdy czyn stanowi element przemocy domowej – wówczas stosuje się przepisy ustawy o przeciwdziałaniu przemocy domowej, które dopuszczają ściganie z urzędu.
Ile lat więzienia grozi za groźby karalne z art. 190 KK?
Podstawowy wymiar kary to pozbawienie wolności do 2 lat, grzywna lub ograniczenie wolności. Jeżeli jednak niebezpieczne ostrzeżenie jest elementem znęcania się (art. 207 KK), górna granica wzrasta do 5 lat, a przy szczególnym okrucieństwie – do 10 lat. Sąd może też warunkowo zawiesić wykonanie kary pozbawienia wolności na okres próby od roku do 3 lat.
Co dokładnie stanowi przestępstwo groźby karalnej?
Przestępstwo to polega na grożeniu innej osobie popełnieniem przestępstwa na jej szkodę lub szkodę osoby jej najbliższej, o ile groźba wzbudza uzasadnioną obawę spełnienia. Zapowiedź musi dotyczyć czynu zabronionego przez prawo karne – nie wystarczy zapowiedź działań cywilnoprawnych ani naruszenia przepisów administracyjnych. Znamię wzbudzenia obawy ocenia się obiektywnie, z perspektywy przeciętnego człowieka w takiej samej sytuacji.
Artykuł ma charakter wyłącznie informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W konkretnej sprawie skonsultuj się z adwokatem lub radcą prawnym.
